Zijn de kwantummechanica en het
materialisme verenigbaar?
De gerenommeerde fysicus en filosoof
Hans Halvorson denkt van niet.
Hij wijst er in een fascinerend artikel
met de pakkende titel “the soul, the measure of all things” op
dat het nog steeds onopgeloste meetprobleem in de kwantummechanica
voortkomt uit het fysicalistische vertrekpunt van veel
wetenschappers. Waar de canonieke versie van von Neumann een
sleutelrol toekent aan net bewustzijn (het abstracte ego) bij “het
instorten van de golffunctie” proberen deze fysici een versie te
ontwikkelen die het kan stellen zonder een sleutelrol voor onze
geest.
Halvorson citeert werk van de
theoreticus David Albert om te laten zien dat de vreemde
mengtoestanden die de kwantummechanica kenmerken (in jargon
superposities genoemd) nooit tot een voor ons herkenbare klassieke
uitkomst kunnen worden gebracht als de geest als een fysische
grootheid wordt gehanteerd. De kwantummechanica blijkt dan niet
consistent. Veel werk aan de grenzen van de kwantummechanica is erop
gericht om deze inconsistentie op te heffen maar dat is tot nu toe
niet gelukt.
Pas als het meetprobleem is opgelost
zijn kwantummechanica en materialisme met elkaar in overeenstemming
te brengen zo is de boodschap van Halvorson. Er is één mogelijke
ontsnappingsroute uit deze voor de materialist onaangename positie.
Dit is de interpretatie waarbij wordt afgezien van het instorten van
de golffunctie en de metafysische positie wordt gekozen dat alle
mogelijke meetuitkomsten ook daadwerkelijk worden gerealiseerd. We
komen dan uit bij de vele-werelden-interpretatie, een model dat
oorspronkelijk werd ontwikkeld door Hugh Everett en aanvankelijk niet
erg serieus werd genomen vanwege proliferatie van werelden dat er uit
volgt. Bij elke kwantummechanische interactie splitst het universum
zich in talloze kopieën, zoveel als er meetuitkomsten zijn. Ook de
waarnemer wordt in dat proces gekopieerd. Er is een universum waar
“ik” een leven leidt volgens morele maatstaven, maar er zijn ook
universa waar “kopieën” van “mij” de meest nare dingen
uithalen.
Ondanks deze ontologische uitbundigheid
maakt de weerbarstigheid van het meetprobleem en de gehechtheid van
veel wetenschappers aan een fysicalistische oplossing van het
vraagstuk van de geest dat de vele-werelden-interpretatie zich in een
toenemende populariteit mag verheugen.
Halvorson is geen aanhanger van de vele- werelden-interpretatie. Niet alleen ziet hij technische complicaties
bovenal denkt hij dat de kwantummechanica veel beter combineert met
het dualisme. Voor denkers die op filosofische gronden menen dat onze
geest niet herleidbaar is tot materie is de kwantummechanica een
natuurlijke bondgenoot. Wat slechts nodig is is veronderstellen dat
de mentale toestanden van de geest zich niet verenigen met het
superpositiebeginsel. Dat de ervaring in onze geest alleen klassieke
welbepaalde vormen aanneemt. Een aanname die uiteraard correspondeert
met onze alledaagse ervaring. De kwantummechanica kan dan
eenvoudigweg worden gezien als een model dat een wereld van
potentiële ervaring beschrijft en dat aangeeft met welke
regels (waarschijnlijkheden) die wereld van potentiële
ervaring wordt omgezet in actuele ervaring.
Voor een nadere toelichting verwijs ik
u naar het artikel van Halvorson zelf “The Soul; the measure of all
things in The Soul Hypothesis van Mark. C. Baker en Stewart Goetz.
Nog een persoonlijke noot: ik begrijp
niet goed dat het verlangen naar naturalistische wetenschap zo sterk
is dat veel wetenschappers bereid zijn er onze geest voor op te
geven. Wat rest is een deterministisch universum (niet meer
Newtoniaans, maar nu Everettiaans) waarin wij niet langer vrije
agenten zijn die morele keuzes kunnen maken omdat vrijheid niet
langer bestaat en de uitkomst van elke mogelijke keuze automatisch
wordt gerealiseerd. Een deterministisch universum dat ontdaan is van betekenis.
Laten we hopen dat het meetprobleem
onopgelost blijft en de harmonie tussen kwantummechanica en dualisme
gehandhaafd. Laten we tevens hopen dat de mainstream van de fysica
haar traditionele scepsis ten opzichte van de vele-werelden-interpretatie hervindt en een meer open houding ontwikkelt naar
een dualistische oplossing waarvoor het fundament werd gelegd door de al genoemde -geniale- wiskundige John von Neumann.
